۱۵ مغالطه که همیشه در بحث‌ها می‌شنویم و نحوه‌ی شناسایی آن‌ها [+اینفوگرافیک]

ظاهرا این روزها هرکسی که از راه می‌رسد دوست دارد با همه بحث کند و با استدلال‌های مختلف به آن‌ها ثابت کند در زمینه‌های مختلف اشتباه می‌کنند. در نتیجه معتقدم آشنایی با رایج‌ترین شکل‌های مغالطه برای همه‌ی ما لازم شده است. هم برای این‌که به این هرکس‌ها نشان دهیم به سادگی نمی‌توانند هر چیز بی‌ربطی را باربط کنند و هم برای این‌که تحت تاثیر شکل ظاهرا منطقی این مغالطه‌ها قرار نگیریم.

 

بحث در اینترنت و مغالطه

در ادامه از ۱۵ نوع مغالطه‌ی متداول خواهم گفت که همیشه در بحث‌ها می‌شنویم. و این‌که چه‌طور می‌شود آن‌ها را به درستی شناسایی کرد.

توجه داشته باشید که تعداد مغالطه‌های تعریف‌شده در علم منطق بسیار بیش‌تر از ۱۵تاست اما در این‌جا فقط تعدادی از رایج‌ترین مغالطه‌ها ذکر شده‌اند که دانستن‌شان بیش‌تر به درد می‌خورد. نکته‌ی دیگر این‌که نام مغالطه‌ها در این مقاله ترجمه‌ی مستقیم عنوان انگلیسی آن‌هاست. در نتیجه ممکن است در علم منطق با عنوان دیگری به زبان فارسی یا عربی مواجه شوید که من آن را ذکر نکرده باشم. (البته نام‌های دیگری که با جست‌وجوی فارسی به آن‌ها رسیدم هم در عناوین گنجانده شده‌اند.)

 

اصلا مغالطه چیست؟

شاید قبل از هر چیز بپرسید اصلا مغالطه یعنی چه؟ جواب -در کوتاه‌ترین شکل ممکن- این است: «اشتباهات مختلف در فرآیند استدلال که باعث می‌شوند نتیجه‌گیری نهایی غلط باشد».

باید در نظر داشته باشید که اشتباه در بیان حقایق، مغالطه نیست. مثلا اگر ۲۰ نفر در یک کلاس درس نشسته باشند و یک نفر از من تعداد حاضرین را بپرسد و من -با اشتباه در شمارش- تعداد را ۲۱ نفر اعلام کنم، یک اشتباه ساده مرتکب شده‌ام و مغالطه‌ای در کار نبوده.

اگر به مثال‌هایی که در ادامه آمده‌اند توجه کنید، مفهوم مغالطه را به‌تر درک خواهید کرد.

 

۱- مغالطه‌ی مرد پوشالی (straw man) – نام دیگر: مغالطه‌ی پهلوان پنبه

این مغالطه وقتی رخ می‌دهد که طرف شما تلاش کند حرف‌تان را بیش از حد ساده کند یا محتوای آن را به کلی تغییر دهد (یک مرد پوشالی به جای نمونه‌ی واقعی بسازد) تا بتواند راحت‌تر آن را رد کند.

کسانی که از مغالطه‌ی مرد پوشالی استفاده می‌کنند، به جای پاسخ به ادعای شما یک نسخه‌ی ظاهرا یکسان ولی کاملا غیربرابر از آن را بیان می‌کنند تا این تصور را ایجاد کنند که به راحتی نادرست بودن حرف‌تان را اثبات کرده‌اند.

مثال: – فکر می‌کنم بهتره به یکی پول بدیم سایت‌مونو از اول درست طراحی کنه.  + یعنی داری می‌گی به جای ساختن تیم طراحی خودمون، منابع مالی‌مونو برای استخدام پروژه‌ای یه نفر هدر بدیم؟ این کار در بلندمدت به‌مون ضربه می‌زنه.

 

۲- مغالطه‌ی واگنِ بند (Bandwagon) – نام دیگر: مغالطه‌ی توسل به اکثریت

فقط به این خاطر که تعداد زیادی از مردم فکر می‌کنند یک گزاره درست است، نمی‌توان آن را درست دانست. کسانی که از این مغالطه استفاده می‌کنند، در نظر نمی‌گیرند که آیا این تعداد زیاد و حتی اکثریت مردم واقعا صلاحیت تخصصی لازم برای نظر دادن راجع به آن موضوع را دارند و آیا مدارک و نشانه‌هایی هم بر خلاف نظر آن‌ها موجود است یا نه. (واگنِ بند به ارابه‌هایی گفته می‌شود که یک گروه موسیقی را در کارناوال عمومی به پیش می‌برد. معمولا مردم هم پشت سر این ارابه‌ها حرکت می‌کنند.)

احتمالا اصلی‌ترین استفاده از مغالطه‌ی واگن بند در صنعتی تبلیغات است: «از هر ۴ ایرانی یک نفر برند ایکس را انتخاب می‌کند. شما چه‌طور؟» اما اگر دقت کنید، آن را در میان مکالمه‌های روزمره هم خواهید یافت.

مثال: – اکثریت مردم فکر می‌کنن برندهای مختلف باید از بیلبوردهای تبلیغاتی بیش‌تر استفاده کنن. پس استفاده از بیلبوردای تبلیغاتی به‌ترین شکل تبلیغاته.

 

۳- مغالطه‌ی توسل به مرجع (appeal to authority)

با این‌که استفاده از حرف‌های یک شخص معتبر خیلی وقت‌ها مغالطه نیست، اما می‌تواند سریعا جای منطق در استدلال را بگیرد؛ به خصوص اگر آن فرد درمورد چیزی صحبت کرده باشد که واقعا در آن تخصص ندارد.

استفاده از نظر یک مرجع معتبر می‌تواند ابزار مفیدی برای تایید یک استدلال باشد اما هیچ‌وقت نمی‌تواند ستون اصلی یا تنها ستون آن واقع شود. چون قطعا همه‌ی حرف‌های کسی که در یک حوزه به قدرت یا اعتبار خاصی دست پیدا کرده، درست نیستند.

مثال: – این استراتژی در گذشته نتیجه نداده، اما به نظر مدیر عامل شرکت مناسب و درسته و به همین خاطر باید در آینده هم به اجراش ادامه بدیم.

 

۴- مغالطه‌ی دوراهی اشتباه (false dilemma)

این مغالطه، مسائل بسیار پیچیده را به دو ایده‌ی کاملا متقابل تبدیل می‌کند. کسی که از مغالطه‌ی دوراهی اشتباه استفاده می‌کند، در واقع طیف گسترده‌ای از راه‌کارها را نادیده می‌گیرد و فقط دو گزینه را مطرح می‌کند.

این مغالطه فرصت‌های کنار آمدن و مصالحه را عملا از بین می‌برد و اجازه‌ی مطرح شدن مسئله از زوایای مختلف را نمی‌دهد. احتمالا شما هم کاربرد آن را در توجیه اقدامات و حرف‌های غیرمنطقی و رادیکال شنیده‌اید.

مثال: – یا باید از من حمایت کنید، یا کنار بایستید و شاهد خراب شدن همه چی باشید. راه دیگه‌ای وجود نداره.

 

۵- مغالطه‌ی تعمیم عجولانه (hasty generalization)

این مغالطه وقتی رخ می‌دهد که فرد بدون وجود مدارک کافی و اثبات‌شده، یک حکم کلی درمورد دسته‌ی بزرگی از مسائل مختلف صادر می‌کند. در واقع او بدون در نظر گرفتن تمام واقعیت‌ها و براساس شواهد محدود، یک نتیجه‌گیری کلی می‌کند.

مثال: – از وقتی آقای ایکس صبح زود میاد سر کار، بازدهی بیش‌تری داره. این یعنی برای این‌که بازدهی کل سازمان بالا بره، باید همه‌ی کارمندا رو مجبور کنیم زودتر بیان سر کار.

 

۶- مغالطه‌ی نتیجه‌گیری کاهلانه (slothful induction)

این مغالطه دقیقا برعکس مورد قبلی‌ست. در این حالت، فرد وجود مدارک محکم و اثبات‌شده‌ای که یک نتیجه‌ی خاص را ثابت می‌کنند، نادیده می‌گیرد و آن نتیجه را به شانس و تصادف یا یک دلیل نادرست ارتباط می‌دهد.

مثال: – درسته که آقای ایکس سه تا پروژه برای ما اجرا و مدیریت کرده و هر سه دیرتر از موعد مقرر تموم شدن. اما هیچ‌کدوم از این تاخیرا به ایشون ربطی نداشتن و همه‌شون اتفاقی بودن.

 

۷- مغالطه‌ی هم‌بستگی / علت و معلولی (correlation / causation) – نام دیگر: مغالطه‌ی علت شمردن مقارن

این‌که دو اتفاق باهم رخ می‌دهند و ظاهرا به هم‌دیگر ربط دارند (دارای هم‌بستگی هستند) همیشه به این معنا نیست که یکی باعث و علت رخ دادن دیگری‌ست. ممکن است فکر کنید، چنین اشتباهی در استدلال به راحتی قابل تشخیص است. اما در عمل، این‌طور نیست؛ به خصوص وقتی کسی بخواهد از آمار و ارقام مختلف برای اثبات ادعایش استفاده کند.

مثال: – آمار بازدید از وبلاگ من توی ماه گذشته پایین اومده. تو این مدت من رنگ منوی وبلاگ‌مو تغییر دادم. این یعنی تغییر رنگ منو باعث پایین اومدن بازدید سایت می‌شه.

 

۸- مغالطه‌ی مدرک نقل‌شده (anecdotal evidence)

در این نوع مغالطه، فرد -به جای استدلال منطقی- از نقل یک تجربه‌ی شخصی به عنوان مدرک استفاده می‌کند. کسانی که بخش بزرگی از استدلال‌شان را بر پایه‌ی تجربیات شخصی می‌گذارند، این مسئله را نادیده می‌گیرند که یک مثال محدود در بسیاری از موارد نمی‌تواند دلیلی کافی برای اثبات ادعا باشد.

مثال: – رقیب ما با تغییر رنگ متن‌های روی سایت، فروش‌شو دو برابر کرده. در نتیجه، تغییر رنگ متن همیشه میزان فروش اینترنتی رو دو برابر می‌کنه.

 

۹- مغالطه‌ی تیرانداز تگزاسی (texas sharpshooter)

اسم این مغالطه براساس یک داستان قدیمی انتخاب شده که در آن، یک تیرانداز اهل تگزاس تعداد زیادی گلوله به سمت دیوار یک طویله شلیک می‌کند و بعد به سمت دیوار می‌رود و یک هدف (سیبل) روی بخشی از دیوار می‌کشد که اکثر گلوله‌ها به آن‌جا برخورد کرده‌اند. او در نهایت، برخورد گلوله‌ها به هدف را دلیل مهارت بالای خودش در تیراندازی توصیف می‌کند.

کسانی که از مغالطه‌ی تیرانداز تگزاسی استفاده می‌کنند، اول نتیجه‌ی مورد نظرشان را انتخاب می‌کنند و بعد فقط بخش خاصی از اطلاعات و داده‌ها که می‌شود با استفاده از آن‌ها به نتیجه‌ی مشخص‌شده رسید را در نظر می‌گیرند و باقی شواهد را کنار می‌گذارند.

مثال: – آقای ایکس استارت‌آپ اول‌شو به یه شرکت بزرگ فروخت. در نتیجه، ایشون کارآفرین موفق و ماهری محسوب می‌شه.  + پس چهار تا استارت‌آپ بعدی‌ش که شکست خوردن چی؟

 

۱۰- مغالطه‌ی حد وسط (middle ground) – نام دیگر: مغالطه‌ی میانه‌روی

فرضیه‌ی کسانی که از این مغالطه استفاده می‌کنند این است که رسیدن به یک حد وسط میان دو ایده‌ی کاملا متقابل، همیشه به‌ترین حالت است. این افراد احتمال کاملا درست یا کاملا نادرست بودن یکی از این ایده‌ها را نادیده می‌گیرند. در حالی که این حالت واقعا ممکن است و در صورت وقوع، باعث می‌شود که انتخاب حد وسط تبدیل به یک انتخاب اشتباه شود.

مثال: – آقای ایکس فکر می‌کنه برای بالا بردن فروش، باید تمام وب‌سایت از نو طراحی بشه. خانم ایگرگ معتقده که هیچ بخشی از وب‌سایت نباید تغییر کنه. در نتیجه، انتخاب درست اینه که نصف سایتو تغییر بدیم و به نصف دیگه دست نزنیم.

 

۱۱- مغالطه‌ی مسئولیت اثبات (burden of proof) – نام دیگر: مغالطه‌ی توسل به جهل

وقتی یک فرد ادعا می‌کند که گزاره‌ی ایکس درست است، مسئولیت اثبات درست بودن این گزاره با اوست. این فرد نمی‌تواند بگوید که گزاره‌ی ایکس درست است تا زمانی که کسی خلاف آن را ثابت کند یا گزاره‌ی ایکس درست است چون کسی نمی‌تواند خلاف آن را ثابت کند.

به عبارت دیگر، این‌که در حال حاضر دلیلی برای نادرست بودن یک ادعا وجود ندارد، مساوی با درست بودن آن ادعا نیست. و کسی که خلاف این را بگوید، در حال استفاده از مغالطه‌ی مسئولیت اثبات است.

مثال: – به نظر من این خونه روح داره. چون هیچ‌کس نمی‌تونه ثابت کنه که نداره.

 

۱۲- مغالطه‌ی دیرباوری شخصی (personal incredulity)

این‌که درک درست بودن یک ادعا برای شخص شما سخت است، آن را نادرست نمی‌کند. اگر یک شخص یا جمعی از اشخاص نتوانند درستی یک ادعا را درک کنند، آن ادعا به خودی خود نادرست نمی‌شود. کسی که به دلیل درک نکردن یک گزاره آن را رد می‌کند، در واقع از مغالطه‌ی دیرباوری شخصی استفاده کرده است.

مثال: – من نمی‌فهمم تغییر در ظاهر یه وبسایت چه‌طور می‌تونه روی میزان فروش تاثیر داشته باشه. پس حتما دلیل دیگه‌ای برای بالا رفتن میزان فروش رقیب وجود داره.

 

۱۳- مغالطه‌ی هیچ اسکاتلندی واقعی‌ای… (no true scotsman) – نام دیگر: مغالطه‌ی استثنای بی‌اهمیت

این مغالطه برای محافظت از استدلال‌هایی به کار گرفته می‌شود که یک تعمیم گسترده در آن‌ها وجود دارد. مثلا یک فرد یک گزاره‌ی کلی را به گروهی از انسان‌ها نسبت می‌دهد. طرف مقابل، یک مثال نقض برای تعمیم او می‌آورد. حالا فرد اول برای محافظت از استدلال اولیه‌اش، یک صفت به آن اضافه می‌کند و در واقع می‌گوید که آن مثال نقض، به این صفت ربط دارد و استدلال اولیه درست بوده.

مثال: – هیچ مردی آشپزی رو دوست نداره.  + اتفاقا آقای ایکس خیلی از آشپزی لذت می‌بره.  – خب در واقع هیچ مرد واقعی‌ای آشپزی رو دوست نداره. پس حتما آقای ایکس یه مرد واقعی نیست.

 

۱۴- مغالطه‌ی تو هم (tu quoque یا you also) – نام دیگر: مغالطه از طریق تخطئه‌ی مخاطب

در این مغالطه، فرد پاسخ یک انتقاد را با انتقاد دیگر می‌دهد تا اعتبار طرف مقابل را زیر سوال ببرد. اما در واقع استدلال و پاسخ مشخصی در برابر ادعای اولیه ندارد.

مثال: – من که فکر نمی‌کنم آقای ایکس مدیر خوبی برای این واحد بشه. تجربه‌ی ایشون خیلی کمه.  + خب تجربه‌ی شما هم کمه.

 

۱۵- مغالطه‌ی مغالطه (the fallacy fallacy) – نام دیگر: مغالطه‌ی رد استدلال

یک نکته‌ی بسیار مهم که هنگام تلاش برای شناسایی مغالطه‌های دیگران باید به خاطر داشته باشیم این است که ادعای یک فرد صرفا به خاطر استفاده‌اش از مغالطه، نادرست نمی‌شود. در واقع، وجود مغالطه فقط اعتبار استدلال را از بین می‌برد و نه لزوما اعتبار ادعا را.

مثال: – آقای ایکس برای نشون دادن درستی حرفاش فقط یه بخش از آمار سایتو ارائه داد. (مغالطه‌ی تیرانداز تگزاسی) پس حرفاش حتما اشتباه‌ان.

 

اینفوگرافیک مغالطه‌های رایج

برای این‌که کارتان در به یاد داشتن این نوع مغالطه‌ها راحت‌تر شود، آن‌ها را در اینفوگرافیک زیر هم لیست کرده‌ام. با کلیک روی تصویر، اینفوگرافیک ۱۵ نوع مغالطه‌ی رایج را در اندازه‌ی بزرگ ببینید و دانلود کنید.

 

اینفوگرافیک انواع مغالطه
اینفوگرافیک انواع مغالطه

 

امیدوارم لیست بالا به دردتان بخورد تا هم خودتان کم‌تر از مغالطه استفاده کنید و هم مغالطه‌های دیگران را در بحث‌ها راحت‌تر تشخیص دهید. اگر مثال‌های دیگری از زندگی شخصی‌تان سراغ دارید، در کامنت‌ها بنویسید. احتمالا به درد باقی خوانندگان هم بخورند.

این پست و اینفوگرافیک را با دیگران به اشتراک بگذارید تا کم‌تر شاهد بحث‌های غیرمنطقی باشیم!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *